Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος - Γράφει η Ζωή Βαϊοπούλου
Σήμερα, στις 5 Ιουνίου, η ανθρωπότητα τιμά την Παγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος. Όμως το περιβάλλον δεν έχει ανάγκη από μία μόνο ημέρα αφιερωμένη σε αυτό. Η φύση δεν ζει μία ημέρα τον χρόνο. Αναπνέει, γεννά, θρέφει και διδάσκει σε κάθε στιγμή .
Η λέξη «οικολογία» προέρχεται από τις λέξεις «οίκος» και «λόγος». Είναι ο λόγος για το σπίτι μας. Και όταν μιλούμε για σπίτι, δεν εννοούμε μόνο τους τέσσερις τοίχους που μας προστατεύουν. Εννοούμε τον μεγάλο κοινό οίκο όλων των ζωντανών όντων: τη γη, το νερό, τον αέρα, τα δάση, τα βουνά και τις θάλασσες.
Η Παγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος μάς καλεί να αναρωτηθούμε πώς φερόμαστε σε αυτό το σπίτι που μας φιλοξενεί. Ως ευγνώμονες διαχειριστές ή ως αδιάφοροι καταναλωτές; Διότι η οικολογική κρίση δεν είναι μόνο κρίση ρύπανσης. Είναι κρίση σχέσης. Είναι η στιγμή κατά την οποία ο άνθρωπος λησμόνησε ότι αποτελεί μέρος της φύσης και όχι κυρίαρχό της.
Οι παλιότερες γενιές γνώριζαν πως η γη δεν ανήκει στον άνθρωπο, το αντίθετο, ο άνθρωπος ανήκει στη γη. Το εξέφραζαν με παροιμίες, με μύθους και με σεβασμό προς το δέντρο που καρποφορεί, προς το νερό που ποτίζει, προς το χώμα που θρέφει. Σήμερα, μέσα στην ταχύτητα της κατανάλωσης και της τεχνοκρατικής ανάπτυξης, καλούμαστε να ξαναθυμηθούμε αυτή τη σοφία.
Κανείς δεν αμφισβητεί ότι το κλίμα αλλάζει. Αυτό συνέβαινε πάντα με τις ανάλογες συνέπειες.. Οι καύσωνες γίνονται εντονότεροι, οι περίοδοι ξηρασίας συχνότερες κ.α. Ωστόσο, η αναγνώριση αυτής της πραγματικότητας δεν μπορεί να μετατρέπεται σε γενική δικαιολογία για κάθε αστοχία, κάθε καθυστέρηση και κάθε έλλειψη σχεδιασμού.
Για τους κατοίκους της Καρδίτσας, το ζήτημα αυτό δεν είναι θεωρητικό. Οι πληγές που άφησαν πίσω τους ο «Ιανός» και ο «Daniel» παραμένουν ανοιχτές. Οι πολίτες είδαν περιουσίες να χάνονται, αγροτικές καλλιέργειες να καταστρέφονται και ολόκληρες κοινότητες να δοκιμάζονται. Και εύλογα αναρωτιούνται: ήταν όλα αυτά αποκλειστικά αποτέλεσμα της κλιματικής αλλαγής ή υπήρξαν και ανθρώπινες παραλείψεις;
Η προστασία του περιβάλλοντος ξεκινά από τα αυτονόητα. Από τη διατήρηση των δέντρων που ήδη υπάρχουν. Τα ώριμα δέντρα αποτελούν πολύτιμο φυσικό κεφάλαιο. Προσφέρουν σκιά, οξυγόνο, συγκρατούν το νερό στο έδαφος, μειώνουν τη θερμοκρασία και στηρίζουν τη βιοποικιλότητα. Η αλόγιστη κοπή τους δεν μπορεί να θεωρείται περιβαλλοντική πολιτική, ακόμη και όταν συνοδεύεται από υποσχέσεις για μελλοντικές δενδροφυτεύσεις.
Ακόμη μεγαλύτερο προβληματισμό προκαλεί το γεγονός ότι συχνά προτιμώνται εισαγόμενα δενδρύλλια για τα πάρκα, τις πλατείες, και δεντροφυτεύσεις, ενώ η χώρα μας διαθέτει πλούσια γηγενή χλωρίδα. Τα ελληνικά είδη είναι καλύτερα προσαρμοσμένα στις τοπικές συνθήκες και ενισχύουν τη φυσική ανθεκτικότητα των οικοσυστημάτων.
Η ίδια λογική της πρόληψης οφείλει να διέπει και την αντιμετώπιση των πυρκαγιών. Κάθε χρόνο παρακολουθούμε τον ίδιο αγώνα δρόμου με τα εναέρια μέσα πυρόσβεσης, ενώ η ουσία βρίσκεται αλλού: στις αντιπυρικές ζώνες, στη συντήρηση των δασικών δρόμων, στον καθαρισμό της καύσιμης ύλης και στην επαρκή στελέχωση των δασικών και πυροσβεστικών υπηρεσιών. Η καλύτερη πυρόσβεση είναι εκείνη που δεν θα χρειαστεί ποτέ να γίνει.
Ιδιαίτερη σημασία για την Καρδίτσα έχει και η διαχείριση των υδάτινων πόρων. Ευτυχώς φέτος μπήκαμε στο καλοκαίρι με υψηλή στάθμη στις λίμνες. Ομως είναι δύσκολο να γίνεται λόγος κατά κανόνα για λειψυδρία όταν τεράστιες ποσότητες νερού καταλήγουν κάθε χρόνο στη θάλασσα χωρίς να αξιοποιούνται. Πολλές χώρες επενδύουν σε δίκτυα μικρών και μεσαίων ταμιευτήρων που μειώνουν τις πλημμύρες, εμπλουτίζουν τα υπόγεια υδροφόρα στρώματα και εξασφαλίζουν αποθέματα για άρδευση και ύδρευση. Όπως για παράδειγμα στην Ισπανία, όπου μικροί ταμιευτήρες όπως στο Αλικάντε συγκρατούν πλημμυρικά νερά και τα αποδίδουν σταδιακά για άρδευση, προστατεύοντας παράλληλα τους οικισμούς. Η διαχείριση του νερού αποτελεί ίσως τη σημαντικότερη περιβαλλοντική πρόκληση των επόμενων δεκαετιών για τον θεσσαλικό κάμπο.
Ένα ακόμη θέμα που συζητείται ελάχιστα είναι η σχέση της κτηνοτροφίας με την οικολογική ισορροπία. Οι πρόσφατοι ασφυκτικοί περιορισμοί στη βόσκηση, που εφαρμόστηκαν για λόγους προστασίας του ζωικού κεφαλαίου, ανέδειξαν ένα βαθύτερο ερώτημα: αντιλαμβανόμαστε πραγματικά τον οικολογικό ρόλο των ζώων στο φυσικό περιβάλλον; Φυσικά, να λαμβάνονται υγειονομικά μέτρα όταν κρίνεται απαραίτητο. Ωστόσο, το ερώτημα είναι αν μπορούν να συνυπάρξουν υγειονομική ασφάλεια και οικολογική λειτουργία της βόσκησης, αντί να αλληλοαποκλείονται.
Η παραδοσιακή βόσκηση δεν αποτελεί μόνο παραγωγική δραστηριότητα. Είναι ένας φυσικός μηχανισμός αναγέννησης των οικοσυστημάτων. Τα ζώα συμβάλλουν στη φυσική λίπανση του εδάφους, στη διασπορά των σπόρων, στη διατήρηση της βιοποικιλότητας και στη μείωση της ξηρής βλάστησης που συχνά γίνεται αφορμή για πυρκαγιά κατά τη θερινή περίοδο. Οι βοσκότοποι της Θεσσαλίας και των ελληνικών βουνών διαμορφώθηκαν μέσα από αυτή τη διαχρονική συνεργασία ανθρώπου, ζώων και φύσης.
Η προστασία της δημόσιας υγείας και της κτηνοτροφικής παραγωγής δεν μπορεί να είναι μονοδιάστατη. Η οικολογική διάσταση της βόσκησης δεν πρέπει να αγνοείται. Η φύση διαθέτει μηχανισμούς ισορροπίας που παραβλέπονται και υποτιμούνται όλο και περισσότερο.
Αντίστοιχοι προβληματισμοί προκύπτουν και στον τομέα της ενέργειας. Η ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών είναι θεμιτή, όμως είναι ν αναρωτιέται κανείς γιατί δεν δίνεται πολύ μεγαλύτερη έμφαση στην εγκατάσταση φωτοβολταϊκών σε στέγες κατοικιών, σχολείων, δημοσίων κτιρίων και βιοτεχνικών εγκαταστάσεων. Η μετατροπή μεγάλων εκτάσεων γόνιμης γεωργικής γης σε βιομηχανικές ζώνες παραγωγής ενέργειας δεν μπορεί να αποτελεί τη μοναδική λύση.
Σχετικά με τις ανεμογεννήτριες. Το κοινωνικό όφελος από τη χρήση τους μήπως είναι δυσανάλογο με τις επιπτώσεις;
Οφείλουμε σεβασμό στο γεωμορφολογικό ανάγλυφο της περιοχής μας.
Παράλληλα, η συζήτηση για το περιβάλλον οφείλει να συμπεριλάβει και τις νέες μορφές κατανάλωσης φυσικών πόρων. Η ραγδαία ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης βασίζεται σε τεράστια κέντρα δεδομένων που απαιτούν μεγάλες ποσότητες ενέργειας και, σε πολλές περιπτώσεις, σημαντικές ποσότητες νερού για ψύξη. Η οικολογική ευαισθησία οφείλει να είναι καθολική και να εξετάζει κάθε μορφή περιβαλλοντικού αποτυπώματος.
Η προστασία του περιβάλλοντος δεν είναι ζήτημα συνθημάτων ούτε επετειακών ανακοινώσεων. Είναι ζήτημα πρόληψης, μέτρου και ευθύνης. Σημαίνει να προστατεύουμε τα δάση πριν καούν. Να διαχειριζόμαστε το νερό πριν λείψει. Να στηρίζουμε τη γεωργία πριν απαξιωθεί. Να σεβόμαστε τους φυσικούς κύκλους που διατηρούν την ισορροπία των οικοσυστημάτων.
Η Παγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος μας καλεί να μιλήσουμε και να δράσουμε για τη φύση. Πρώτα όμως μας καλεί να την ακούσουμε. Να θυμηθούμε ότι δεν είμαστε ιδιοκτήτες αυτού του κόσμου αλλά προσωρινοί διαχειριστές του. Και ότι η μεγαλύτερη οικολογική πράξη δεν είναι οι διακηρύξεις, αλλά η παράδοση μιας γης πιο υγιούς, πιο γόνιμης και πιο ανθεκτικής στις επόμενες γενιές.
Αυτό είναι το πραγματικό μέτρο κάθε περιβαλλοντικής πολιτικής. Όχι οι εξαγγελίες, αλλά το αποτύπωμά της στη ζωή, στη φύση και στον άνθρωπο.
